Artykuł o charakterze słownikowym, będący przyczynkiem do usystematyzowania terminologii konstrukcji więźb dachowych, spotykanych w architekturze obiektów zabytkowych.

Przyjęto pojedyncze brzmienie haseł w celu uporządkowania stosowanego nazewnictwa i ujednolicenia go w skali kraju, co będzie przydatne dla komputerowego opracowywania różnych specjalistycznych dokumentacji. Przy kilku pozycjach przeniesiono bezpośrednio treść hasła z wykorzystanej literatury; w tym przypadku na końcu pozycji podano odniesienie do źródła. Wybrano terminy ogólnobudowlane, będące najczęściej w użyciu. Zrezygnowano ze synonimów historycznych, nierzadko regionalnych, a czasami obcojęzycznych, stosowanych kiedyś bardzo niekonsekwentnie. Dla przedstawienia tych terminów powinien powstać w przyszłości oddzielny słownik wyjaśniający określenia historyczne.

Belka

Element drewniany o dużym przekroju (zazwyczaj prostokątnym) uzyskiwany przez ciosanie lub tarcie, jeszcze nie wbudowany. Belka wbudowana w zależności od swej funkcji będzie bądź belką wiązarową, bądź belką stropową. Może być podciągiem, a nawet nadciągiem oraz ściągiem. Jest to poziomy element konstrukcyjny pracujący najczęściej w stropach na zginanie, a w więźbach na rozciąganie. Elementy drewniane o małych przekrojach oraz te ustawiane pionowo nie mogą być nazwane belkami.

Belka wiązarowa

Dolny element wiązara dachowego oparty na oczepie, namurnicy lub bezpośrednio na ścianie. Stanowi element ściągający dla opartych na nim krokwi oraz jest elementem poprzecznego usztywnienia konstrukcji. W niektórych konstrukcjach belka wiązarowa jest jednocześnie belką stropową. Stanowi również podstawę dla słupów lub podwalin ram stolcowych bądź storczykowych.

Dach

Górna część budynku chroniąca go przed działaniem czynników atmosferycznych oraz przenosząca obciążenia od śniegu i wiatru. Dach składa się z konstrukcji nośnej (więźby dachowej), podkładu pod pokrycie oraz pokrycia.

Deskowanie

Jeden z rodzajów podkładów pokrycia dachowego wykonany z ułożonych poziomo i przybitych bezpośrednio do krokwi desek. Rozróżnia się deskowanie niepełne (z przerwami pomiędzy deskami) oraz pełne. Deskowanie stosuje się z reguły pod pokrycia z blachy, papy, czasem dodatkowo pod dachówkę, gont itp.

Jętka

Poziomy element łączący parę krokwi i stanowiący usztywnienie poprzeczne wiązara jętkowego. Przenosi siły poziome z jednej krokwi na drugą przy parciu wiatru, zabezpieczając je przed ugięciem lub rozsunięciem. Jest elementem ściskanym.Jętki występują w każdym wiązarze (pełnym i niepełnym). Łączą się z krokwiami za pomocą złącz ciesielskich (na nakładkę lub na czop). Zastosowanie jętki pozwala zwiększyć długość krokwi. Krótkie jętki umieszczone pod samą kalenicą noszą nazwę grzęd.

Kleszcze

Poziomy element konstrukcyjny występujący zwykle w formie zdwojonej w więźbach płatwiowych oraz jako dodatkowe (wtórne) wzmocnienie innych typów konstrukcji więźb. Obejmują krokwie i słupy (stolce), usztywniając więźbę w płaszczyźnie poprzecznej. Są elementami rozciąganymi. Połączone są ze słupami, płatwiami oraz krokwiami za pomocą złącz ciesielskich, dodatkowo wzmacnianych często połączeniami śrubowymi.

Krążyna

Zasadniczy lub pomocniczy element konstrukcji dachów, hełmów, pozornych „sklepień” (tzw. kolebek) itp., umożliwiający nadanie im form sferycznych. Krążyny wykonywane są zazwyczaj z bali lub desek wyciętych w kształt odpowiedni do zamierzonej formy. W przypadku kształtowania przy ich użyciu formy zewnętrznej na krążynach oparte są łaty lub deskowanie. Istnieją historyczne dachy krążynowe, w których krokwie wykonane są w formie krążyn (tzw. dachy Delorme’a).

Krokiew

Skośnie położony element wiązania dachowego, oparty na belce wiązarowej lub oczepie, czasem na płatwi, często podparty dodatkowo jętkami lub płatwiami, stanowiący konstrukcję wsporczą dla pokrycia dachowego. Wyznacza kąt nachylenia połaci dachu. Występują: krokiew główna – tworząca ramiona wiązara; krokiew czołowa – pojedyncza główna krokiew wspierająca krótsze połacie w dachach wielospadowych (np. w budynku wąskofrontowym czy prezbiteriach zamykanych wielobocznie); krokiew koszowa – umieszczona w styku połaci wklęsłych tworzących kosz w konstrukcji dachu wielospadowego, posiadająca zazwyczaj grzbiet wklęsły; krokiew narożna – w dachu tróji wielopołaciowym umieszczona na styku połaci dachowych, zwykle posiadająca grzbiet wypukły; krokiew kulawka – krótka krokiew w dachu trój- i wielopołaciowym, wsparta jednym końcem na krokwi narożnej lub koszowej.

Król

Słup środkowy spotykany najczęściej w konstrukcji więźby dachów o kształcie wieżowym, stożkowym, namiotowym czy baniastym, o który opierają się krokwie. Silnie zespolony ze słupami narożnymi i przyściennymi za pomocą elementów usztywniających (zastrzały, rygle itp.). Z reguły wystaje ponad punkt zetknięcia się krokwi i służy do zamocowania na nim krzyża, chorągiewki wiatrowej lub innego zakończenia. W niektórych więźbach może przebiegać przez ich całą wysokość, a nawet być połączony z konstrukcją wieży.

Krzyż św. Andrzeja

Rodzaj usztywnienia podłużnego (czasami poprzecznego) wiązania dachowego w postaci dwóch skrzyżowanych ze sobą zastrzałów, zasadniczo o równej długości.

Kulawka (belka kulawka)

Krótka belka układana na dwóch skrajnych belkach stropowych lub zaczopowana w belce skrajnej i położona na murze, biegnąca od wymianu lub stanowiąca oparcie dla krokwi (zastrzałów). Oparta na namurnicy i wymianie stanowić może również formę redukcji belki wiązarowej w więźbach wolnych i wiązarach niepełnych więźb otwartych. Kulawki występują także np. w dachach czterospadowych i namiotowych, stanowiąc podstawę dla krokwi umieszczonych w połaciach dachu równoległych do przebiegu belek stropowych. Termin używany jest również do określenia jednego z rodzajów krokwi – patrz: krokiew kulawka.

LOGGIA DACHOWA

Element uzupełniający i uatrakcyjniający dach; z reguły jednokondygnacyjna wnęka dachowa otwarta z jednej lub kilku stron; oddzielona od pomieszczeń wewnętrznych oknami i drzwiami balkonowymi; nie występuje przed lico muru; swoista odwrotność lukarny.

LUKARNA

Pionowe okienko doświetlające poddasze, element konstrukcyjny pokryty oddzielnym daszkiem, nierzadko ozdobnie obramowane.

ŁATA

Drewniany element o niewielkim przekroju poprzecznym przymocowany do krokwi, poziomy, biegnący w poprzek połaci dachowej; wraz z kontrłatą stanowiący ruszt, na którym opiera się pokrycie.

MIECZ

Ukośny element, łączący się na ogół z dwoma innymi na nakładkę lub czopy;jego zadaniem jest zmniejszenie rozpiętości płatwi oraz usztywnienie konstrukcji dachowej; miecze stosuje się najczęściej w płaszczyźnie pionowej, prostopadle do wiązara; łączy jętkę, kleszcz lub płatew ze słupem.

MURŁATA

- inaczej namurnica lub murłat; belka o przekroju kwadratowym zakotwiona w murze, wspierająca więźbę dachową; jej podstawowym zadaniem jest równomierne przenoszenie ciężaru więźby na ścianę budynku, na której oparta jest więźba.

NAROŻE

- czyli inaczej grzbiet dachu, a więc miejsce, gdzie pod kątem ostrym łączą się dwie połaci dachowe.

OKAP-

pozioma dolna krawędź ukośnej połaci dachu wysunięta poza linię zewnętrznych murów budynku; jego zasadniczym zadaniem jest odprowadzanie wody z dachu.

PAS DOLNY

- podstawa i dolna część obrysu wiązara, element drewniany mocowany w pozycji poziomej.

PAS GÓRNY

- górna część obrysu wiązara; drewniane elementy zamocowane pod określonym kątem, decydujące o kącie pochylenia dachu; na nim mocowane jest pokrycie.

PŁATEW- poziomy element konstrukcji dachu, przenoszący obciążenia i spajający konstrukcję w układzie podłużnym; prostopadły do wiązarów dachowych; zwykle oparta na słupach; belka podpierająca krokwie; może być stropowa, środkowa, kalenicowa, połaciowa.

POŁAĆ DACHOWA

- powierzchnia dachu, wytyczona przez ograniczające linie okapu, kosza, naroża oraz - jeżeli została zaprojektowana - kalenicy.

POSZYCIE

- zewnętrzna, szczelna powłoka dachu znajdująca się na więźbie i stanowiąca podłoże pod ostateczne pokrycie dachowe; wykonane najczęściej z drewna litego lub materiałów drewnopochodnych o grubości min. 2,5 cm.

STOLEC

- element konstrukcji ramy nośnej stolcowej, stolec (słup) stojący - pionowy element konstrukcyjny, ulokowany na podwalinie lub belce wiązarowej (albo stropowej); wraz z podwaliną, płatwią, która się na nim znajduje, oraz usztywniającymi mieczami tworzy ramę stolcową stolec leżący - element usytuowany ukośnie, obciąża belkę stropową lub wiązarową w miejscu podparcia; wraz z mieczami i płątwią stanowi ramę stolca leżącego.

TRAM

- główna pozioma belka w drewnianych konstrukcjach trójkątnego wiązara, która łączy na dole parę krokwi.

WIATROWNICA

- drewniana deska albo łata, zamocowana do krokwi ukośnie od spodu przez całą połać dachową, usztywnia i wzmacnia konstrukcję w kierunku podłużnym; dzięki niej podczas obciążenia wiatrem wiązary współpracują z sobą.

WIĄZAR

- in. więzar; podstawowy składnik konstrukcji dachu, element nośny więźby dachowej, najczęściej w postaci równoramiennego trójkąta. Tworzą go dwie skośne krokwie (pasy górne), oparte na zewnętrznej ścianie budynku za pośrednictwem murłaty, oraz pas dolny (tram lub jętka), połączonych ze sobą słupkami. W miejscach styku tych elementów wprasowane są płytki kolczaste. Stosowane są różne typy wiązarów: drewniany (krokwiowy, jętkowy, płatwiowo-kleszczowy, wieszarowy), stalowy (kratownica lub blachownica), żelbetowy (kratownica).

WIESZAK

- element wieszara, którego zadaniem jest podpieranie płatwi.

WIESZAR

- zwany też storczykiem; układa składający się z pionowego wieszaka, zastrzałów, mieczy i tram - w efekcie powstaje rama będąca podłużnym usztywnieniem konstrukcji; wieszary mogą być jedno- lub dwuwieszakowe.

WIĘŹBA
- układ konstrukcyjny, którego podstawowym zadaniem jest przenoszenie obciążeń dachu i pokrycia dachowego. Tworzy ją grupa wiązarów, które są usztywnione w zarówno w kierunku podłużnym, jak i poprzecznym; konstrukcja więźby wynika z rozpiętości dachu - do najczęściej stosowanych należą:
- więźba krokwiowa - gdy rozpiętość dachu jest mniejsza niż 7,5 m;
- więźba krokwiowo-jętkowa - przy rozpiętości dachu powyżej 7,5 i nie przekraczajacej 9 m;
- więźba płatwiowo-jętkowa - przy rozpiętości od 9 do 11 m;
- więźba płatwiowo-kleszczowa - j.w.
- dźwigary dachowe - przy rozpietości dachu przekraczającej 12 m.
Spotkać się można też z więźbą hełmową, krokwiowo-płatwiową, mansardową, stolcową.

WOLE OKO

- niewielkie okno w połaci dachu, najczęściej okrągłe lub owalne, uatrakcyjniające wygląd połaci oraz doświetlające poddasze.

ZASTRZAŁ

- ukośnie usytuowany długi element konstrukcyjny, usztywniający więźbę dachową; łączy słup z tramem albo belką stropową.

Źródło:
1. D. Mączyński, J. Tajchman, M. Warchoł; Materiały do terminologii więźb dachowych - podstawowe pojęcia;
2. Artykuł Abc konstrukcji ze strony interntowej Abc-dachy.pl